آشنایی با آسیاب‌های بادی هرات

آنجا که بشر در جدال تن‌به‌تن با طبیعت پیروز می‌شود و می‌تواند عنصر وحشی و سرکش باد را رام سازد و این نیروی لایزال را به نفع خود به کار گیرد؛ آنجا که بشر می‌تواند پره‌های غول‌پیکری بسازد و آن را در مسیر وزش باد قرار دهد تا این پره‌ها به چرخش بیفتد، و آنجا که بشر دانه‌های طلایی گندم را برای پختن «نان» خرد می‌کند و این ابتدایی‌ترین و مهم‌ترین نیازش را به عرصه تولید می‌رساند، آسیاب‌های بادی ساخته می‌شود. بناهایی با معماری عجیب و شگفت‌انگیز به دست مردمانی سخت‌کوش در سرزمین خراسان.

آسیاب بادی یا آسیاب باد، که به آن آس‌باد، بادآس، آسیاچرخ، رحی‌الریّح و رحی‌الید هم گفته می‌شود، یکی از دستاوردهای خلاقانه بشر است. واژه «آس» به معنای بلند و همچنین به معنای سنگ به‌کار رفته است؛ مثلاً در کلمه آسمان که به رنگ سنگ‌گونه آن اشاره دارد. آس‌+‌باد یعنی سنگی که با نیروی باد می‌چرخد. دست‌+‌آس سنگی که با نیروی دست می‌چرخد. خر+آس سنگی که با نیروی خر می‌چرخد و آس‌+آب سنگی که با نیروی آب می‌چرخد. برای جابه‌جایی سنگ‌های بزرگ و آرد کردن گندم از حیوانات استفاده می‌کردند و به آن خرآس یا خراس نیز می‌گفتند.

زمان دقیق پیدایش آسیاب‌های بادی معلوم نیست؛ اما ابداع این سازه‌ها به دست مردمان خراسان‌زمین و سرزمین‌های شرق ایران معاصر و جنوب‌غرب افغانستان صورت گرفته و باید این منطقه را خاستگاه آسیاب‌های بادی در دنیا دانست.

هنگامی که اعرابِ فاتح به سرزمین خراسان رسیدند، یگانه چیزی که مایه تعجب ایشان گردید، همین آسیاب‌های بادی، یا به قول خودشان طواحین‌الریاح، بود که بسیاری از جغرافیانویسان عرب از آن یاد کرده‌اند. از جمله اصطخری می‌نویسد: «در سیستان بادهای شدید دوام می‌کند، تا جایی که ایشان آسیاب‌ها را برای آن نصب کرده‌اند، که به‌وسیله هوا دوران می‌کند.» ابن حوقل نیز در کتاب خود به این موضوع اشاره کرده و افزوده است: «کوه هرات در دو فرسخی آن بر راه بلخ است و هیزم‌گاه مردم بیابان میانۀ هرات و اسفزار است، و این کوه هیزم‌گاه و چراگاهی ندارد و از آنجا سنگ‌هایی برای آسیاب‌ها و فرش کردن و مانند آن به دست می‌آید.» البشاری نیز طواحین‌الریاح را یکی از عجایب سیستان می‌داند که مردم گندم خود را در آن آرد می‌کنند و با جریان باد گردش می‌کند.

عبدالحی حبیبی می‌نویسد: «آسیاهای بادی تاکنون هم در هرات و سیستان موجود است، چون در این نواحی یک فصل کامل سال، جریان باد به حدی است که چرخ‌های متوسط را به حرکت آورده می‌تواند. بنابراین مردم از این جریان موسمی استفاده می‌کنند و این آسیاهای بادی از مصنوعات خاص خراسان است.»

این بناهای عجیب را در مناطق مختلف خراسان نمی‌توان یافت، زیرا چرخش این آسیاب‌ها مستلزم وجود بادهای قوی، مداوم و طولانی است. بدیهی است که از اینگونه آسیاب‌ها فقط در مناطقی می‌توان بهره‌برداری نمود که بادخیز بوده و قدرتِ باد به حدی باشد که بتواند آسیاب‌های سنگین و بزرگ را به چرخش درآورد. سیستان، هرات، بادغیس و نیشابور بهترین مکان برای ساخت این نوع بناها بوده‌اند، زیرا وزش بادهای این منطقه زمانی آغاز می‌شود که محصول گندم دست داده و آماده آرد شدن است.

این آسیاب‌ها که برخی از آن‌ها هشت پرۀ افقی داشتند، دارای توربینی بودند که سرعت باد را تنظیم می‌کرد. بعدها کشورهای شمال آفریقا و سیسیل، که تحت نفوذ مسلمانان قرار گرفته بودند، از این فناوری بهره گرفتند. برخی از این آسیاب‌ها برای استخراج روغن از زیتون و شکر از نی مورد استفاده قرار می‌گرفتند.

از ویژگی‌های برجستۀ آسیاب‌های بادی هرات، برخلاف آسیاب‌های بادی کشورهای اروپایی، این است که دارای پره‌های عمودی هستند اما به‌صورت افقی می‌چرخند. این پره‌ها در میان دیواری مدور قرار می‌گرفتند که ارتفاع آن به ۱۰ متر می‌رسید و قسمت پیش رو و پشت دیوار باز بود. پره‌ها از نی بافته شده و توسط یک چارچوب چوبی به هم متصل می‌شدند.

دیوارهای آسیاب‌های بادی طوری ساخته می‌شد که از یک طرف تیغ دیوار نگهدارندۀ چرخ به مقابل باد قرار بگیرد و از طرف دیگر، دیوار اندکی کج باشد تا مقدار باد بیشتری را به سمت چرخ هدایت کند. این طراحی نتیجه محاسبات دقیق فیزیکدانان آن زمان بوده است.