کوسویه، تیرپل

از دیرباز هرات سرزمینی دوست‌داشتنی و خودمانی در همسایگی آفتاب بوده است؛ دیاری زیبا، تاریخی و تحسین‌برانگیز و مرکز دانش و فرهنگ اسلامی که القاب آن در تواریخ و متون متعدد ثبت شده است. این سرزمین مردمانی دارد شیرین‌گفتار، شیرین‌رفتار و فوق‌العاده سخت‌کوش و همچنان بردبارند و در غنامندی این شهر همواره کوشیده‌اند. آثار و اماکن تاریخی به‌جا مانده از دوره‌های مختلف، این ادعا را مهر تأیید می‌زند. هرات موزه‌ای است از شاهکارهای هنری، علمی، ادبی، فرهنگی و کلتوری که هنوز هم به شدت مورد توجه باستان‌شناسان و جهانیان است.یکی از ولسوالی‌های هرات، کهسان است. کهسان امروزی که در تاریخ به نام کوسویه مشهور است، از توابع دیرین‌سال فوشنج باستان بوده و تاریخی سرشار از موارد یادشده دارد. کهسان در ۱۱۶ کیلومتری غرب هرات واقع شده و مرکز آن شهر کهسان است. این منطقه که بیش‌تر وسعت آن بیابانی و شنی است، ارتفاعی برابر با ۷۴۰ متر از سطح دریا دارد.یکی از آثار و بناهای شگفت و تاریخی کوسویه (کهسان)، پل تاریخی تیرپل است. این پل قدیمی به طول ۱۸۰ متر، در ۹۵ کیلومتری شهر هرات بر پیشانی هریرود قرار گرفته است. تیرپل از سنگ و خشت پخته ساخته شده و تاریخ مرمت کهن آن به عهد تیموریان می‌رسد.در مثنوی “فریدون و زهره” اثر زنده‌یاد فکری سلجوقی، تحت عنوان بنای پل مالان بالای هری‌رود که از قول پیران، موبدان و دهقانان سروده شده است، آمده که در عصر شاپور ساسانی در قریه مالان هرات، آتشکده‌ای باشکوه از عهد کیانی وجود داشت.

آتشبان این آتشکده، “مروزی” خواست تا بر هریرود پلی بنا کند تا به هنگام طغیان رودخانه، مردم بتوانند به آسانی از آن عبور کنند. زمانی که برای این کار با معماران و بنایانی که از هر سو گرد آورده بود مشورت کرد گفتند: استاد بهزاد در فوشنج استاد همۀ ما در این امر است.همان‌که “تیرپل” را بین هرات و طوس ساخته است. بهزاد مسئول این کار گمارده شد و پل مالان را نیز ساخت.

تقریباً تنها منبع مکتوب که در آن از ساخت پل‌های تیموری یاد شده مکارم‌الاخلاق است. در این کتاب آمده است که امیر علیشیر نوایی ۱۳ پل ساخت و دو پل را مرمت کرد. اسفزاری نیز بازسازی پلی معروف به “توکلی” یا “بابا کمال” را پس از ویرانی پل اصلی در سیل ویرانگر سال ۸۹۸ هجری قمری (۱۴۹۲-۱۴۹۳ میلادی)، به امیر علیشیر نوایی نسبت می‌دهد.پل واقع در تیرپل که یکی از پل‌هایی است که وی مرمت کرده، هنوز پابرجاست. ساختار این پل از نوع پل‌های اولیه اسلامی در خراسان است: قوس‌های آجری بر روی ستون‌های لاشه‌سنگی برجسته قرار گرفته‌اند که دارای جهازه‌های کوچکتری در بالای لاشه‌سنگ‌ها و در میان دهانه‌های اصلی هستند. این پل خوشبختانه پابرجاست و این منطقه به نام تیرپل معروف است.در کنار این پل، بر روی شاهراه هرات-اسلام‌قلعه، پل دیگری در دوران محمدظاهر شاه ساخته شد که امروزه به نام تیرپل یاد می‌شود.

نویسنده: حمیدالله کام‌گار