چشتشریف، گنبد و آرامگاه سید قطبالدین خواجه مودود چشتی
نویسنده: حمیدالله کامگار
شیخالاسلام قطبالدین مودود چشتی در نیمهشب دوشنبه نهم رجب سال 430 هـ.ق در چشتشریف دیده به جهان گشود. در خراسان و نواحی شام و حجاز به قطبالاقطاب، سلطان خراسان، خواجه کبیر، امامالطریق، یگانة روزگار، محبوب پروردگار، قدوةالاقطاب، شمع صوفیان، چراغ چشتیان، صاحبالاسرار، مخزنالانوار مشهور و قطبالدین لقب داشت. او سفرهای بسیاری کرد و از چشت تا بیتالمقدس و بلخ و بخارا را سیر نمود. مریدان زیادی داشت و در دورة حیاتش از شهرت خاصی برخوردار بود. بنا به نوشتة حمدالله مستوفی: «خاندان چشتیان را خاندان کل میخوانند. از عهد ابراهیم خلیل صلواتالله و سلامه علیه تا اکنون، در هر ملت که پیدا میشده، ایشان شیخ آن وقت بودهاند. شیخ مودود چشتی به خراسان مردی صاحب وقت بود.»
طریقة عالیه چشتیه از چشتشریف در هرات، توسط حضرت شیخالاسلام، سلطانالعارفین خواجه قطبالدین مودود چشتی و خلفایش در سراسر ممالک اسلامی چون بخارا، دمشق، آذربایجان، عربستان، ایران، مصر و شبهقاره انتشار پیدا کرد و حضرت ایشان در این سلسله قائد و اماماند. به قول غلامسرور لاهوری، صاحب خزینةالاصفیا و دیگر تذکرهنویسان و تاریخنگاران، جناب حضرت خواجه قطبالدین مودود چشتی را ده هزار خلیفه صاحب ولایت بوده است.
وی در سن هفت سالگی تمام قرآن را با واضح آن حفظ کرده بود و به تحصیل علوم اشتغال داشت. چون به سن بیست و شش سالگی رسید، والد بزرگوارش، خواجه یوسف، از دنیا برفت و وی را به جای خود بنشاند. وی به خصال حمیده موصوف بود و به افعال پسندیده معروف، و مردم آن ولایت همه در مقام اعتقاد و محبت و انقیاد و ارادت وی بودند و توفیق شرف صحبت و دولت تربیت شیخالاسلام احمد نامقی جامی نیز یافته بود.بعد از وفات پدر، حضرت شیخالاسلام احمد جامی به هرات آمد و قضیهای که در میان خواجه مودود و حضرت شیخ جام گذشته بود، در نتیجه خواجه مودود از حضرت شیخ جام التماس تربیت و اخلاص به خدمت ایشان نمود. حضرت شیخ احمد جام دست حضرت مودود را گرفت و در کنار خود بنشاند و سه بار فرمود: به شرط علم، به شرط علم، به شرط علم، و سه روز در خدمت شیخ جام بود. بعداً برای تحصیل علم به بخارا رفت. وفاتش در غرة رجب سال 527 هـ.ق بود و آرامگاهش بزرگترین و مشهورترین زیارت سلسله خاندان چشتیه میباشد که در چشتشریف مدفون است.وی در حوزة علمیة چشتشریف از سن هفت سالگی تا بیست و چهار سالگی به تحصیلات ادامه داد. علوم حدیث، تفسیر، فقه، عقاید، ادب، نحو، معانی و منطق را نزد بزرگانی چون ابونصر سمرقندی، علامه ابوالفضل هشام سرخسی، ابوالحسن محمد اصفهانی، حضرت شیخ رکنالدین و غیره فراگرفت. سلطان مودود تصنیفاتش به 31 اثر میرسد که از جمله: کتابهای تحفةالواعظین، تحفةالصابرین، تحفةالسالکین، منهاجالعارفین، خلاصةالشریعه و غیره را میتوان نام برد و اکثر تصنیفاتش در زمان تهاجم چنگیزیان طعمة آتش گردید.آرامگاه قطبالدین مودود چشتی از بناهای تاریخی و مهم چشتشریف است که به سبک استادان دورة سلطان حسین بایقرا به صورت عالی کاشیکاری و سنگکاری شده است. گنبد آرامگاه قطبالدین مودود چشتی از دیگر گنبدها در چشتشریف اندکی بهتر است و بانی این گنبد زندهیاد احمدقلیخان صارمی، شاعر شیرینبیان سدة دوازدهم هجری است. این گنبد در سمت شمالشرقی خانقاهها یا مدارس تاریخی چشتشریف واقع شده و با فاصله از جاده قرار دارد. ایوان ورودی آن رو به جنوب است.در برخی منابع معاصر گفته شده که ذریعه سلاطین (غوری، سلجوقی، تیموری و غیره) نیز آبادیهایی بر روی مرقد حضرت مودود به عمل آمده که بعضی از آنها ویرانه شده و بعضی آثاری از ایشان مانده است. آرامگاه خواجه مودود چشتی در دورة تیموریان دارای بنای عالی بوده است، اما آن بنا تا حد زیادی از بین رفته و بانی آرامگاه فعلی، همانطور که پیشتر اشاره گردید، احمدقلیخان صارمی در سدة دوازدهم هجری است. در “منشاءالانشاء” عبدالواسع نظامی باخرزی، نشان تعمیر آرامگاه خواجه رکنالدین مودودالحسینی الچشتی در دورة سلطان حسین بایقرا آمده است. احتمال میرود همان آرامگاه خواجه قطبالدین مودود چشتی باشد، زیرا آرامگاه شخصی منسوب به رکنالدین مودود چشتی گزارش نشده است. سپس گنبد عالی و رواق زیبای کاشیکاری سبز و تزیینات عالی آرامگاه خواجه سید قطبالدین مودود چشتی در سال 1322 خورشیدی در زمان عبدالله ملکیار والی وقت هرات، با خط زیبای زندهیاد محمد علی عطار هروی و به طرح استاد فقید عبدالروف فکری سلجوقی، توسط حاجی محمد اسماعیل مهندس و غلامحیدر مهندس اعمار شده است.زندهیاد فکری سلجوقی مینویسد: «در سال 1322 خورشیدی من (فکری سلجوقی) و مرحوم حاجی محمد اسماعیل مهندس هروی به معیت جناب عبداللهخان ملکیار به چشت رفته و به امر آقای ملکیار نقشة گنبدی عالی به مزار حضرت شیخالاسلام، سلطانالعاشقین، خواجه مودود چشتی و به قلم مرحوم حاجی محمد اسماعیل طرح شد. کار تعمیر به مرحوم غلام حیدر مهندس هروی که یگانة عصر بود و کار تزیین آن به نگارندة عاجز محول گردید. در اواسط سال مذکور باز به چشت شریف رفتیم و کار تعمیر آغاز یافت. ابتدا روی خاک حضرت شیخالاسلام، سلطانالعاشقین خواجه مودود چشتی از درون گنبد به خشت و گچ پوشیده شد تا هنگام خرابی گنبد، به صورت قبر و لوح مزار صدمه نرسد و بعد گنبد قدیمه را برداشته و طرح گنبد وسیع و عالی ریخته شد و در مدت هفت ماه آباد گردید و دو منار دوار در یمین و یسار آن جلوهگر و تاق و رواق آن به کاشیهای معرق و منقش مزیّن گردید و به خط ثلث استاد محمد علی عطار هروی آراسته گردید. اکنون آن گنبد عالی در کمال آبادی جزو انبیة نفیسة عصر شاهرشاهی بهشمار میرود.»بر این رواق کتیبهای نوشته است که مضمون آن بدین قرار است: «سلسلة عالیة مشایخ چشت که دلهای اهل دانش را نورانی داشته، اولاً طلوع نور بزرگواری از حضرت ابواحمد ابدال چشتی ساطع گردیده است. حضرت قطبالعارفین سلطان مودود چشتی بن حضرت ابویوسف خواهرزادة حضرت خواجه محمد بن ابواحمد ابدال یگانه بزرگوار لدنی است که درین بقعة عالیه غنودهاند. کتاب منهاجالعارفین از مصفنات ایشان است، تولد ایشان در سنة چهارصد و سی و وفاتشان در سال 527 هجری است. در عهد فرخندة اعلیحضرت المتوکل علیالله محمدظاهر شاه پادشاه افغانستان و تعقیب از نظریات دیانت پرورانه ذات همایونی شاهانه خلدالله ملکه این عمارت رفیعالبنیان و منیعالارکان حسبالامر جلالتمآب عبداللهخان ملکیار نایبالحکومه هرات در سال 1322 آغاز و در سال 1323 شمسی به اختتام رسید.»
شاید دوست داشته باشید.
