هرات؛ کاروانسرای زرد و تیمچۀ حاجی عبدالخالق نیازی
از آنجاییکه هرات در مسیر راه تاریخی ابریشم قرار داشته و به علت قرار داشتن در این شاهراه بازرگانی بزرگ و تاریخی و نیز گستردگی خاک، از دیرباز به ایجاد راههای بازرگانی و نظامی و همچنین ساختن پلها، تیمچهها، کاروانسراها و رباطهای متعدد و تأمین امنیت کاروان و کاروانیان در این شهر به دیدۀ عنایت نگریسته شده است.کاروانسراهای هرات علاوه بر ارزش هنری و تاریخی، از دیدگاه مسایل اجتماعی نیز حایز اهمیت فراوان بوده و شایستۀ مطالعهای گسترده است. یکی از کاروانسراهای قدیمی و معروف در مرکز شهر هرات، بازار فیروزآباد، کاروانسرای زرد معروف به کاروانسرای قندهاریها میباشد.این کاروانسرا یکی از مراکز مهم تجارتی شهر کهنهٔ هرات بوده و به کاروانسرای قندهاریها نیز معروف است زیرا بیشتر تاجران در این کاروانسرا از مردم قندهار و اناردره بودهاند. این کاروانسرا در قسمت اخیر بازار قندهار، نزدیک درب قندهار و در محلهٔ خواجه عبدالله مصری واقع است.در گفتوگویی که روز گذشته با سرایدار این کاروانسرا داشتم، بیان نمود که نام اصلی آن کاروانسرای زر بوده و به مرور زمان به زرد تبدیل شده است. در این کاروانسرا دکانهای جواهرفروشی و جواهرات وجود داشته است. از تاریخ ساخت آن بیش از یکصد و پنجاه سال میگذرد. این کاروانسرا به سبک و روش معماری مغولی هند بنا یافته و معمارانی که در ساخت این بنا حضور داشتند از نوع معماری هندی پیروی کردند. از طرفی برخی به این باور اند که بهدلیل استفاده از رنگ زردی که در رویکار ساختمانی این کاروانسرا بهکار رفته، آن را کاروانسرای زرد مینامند.مصالحی که در این بنا به کار رفته عبارت است از خشت پخته، آهک و در قسمت سقفها از چوب استفاده شده است. کاروانسرای زرد از دو طبقه ساخته شده و شکل مربعی میباشد و قسمت ورودی یا دروازهٔ آن دارای سه طبقه میباشد و در مجموع دارای یکصد دکان میباشد. صحن این بنا بهصورت عموم خشت فرش بوده که آثار کمی از خشتفرش آن بهجا مانده است.بخش دیگر این کاروانسرا شامل تیمچهایست تاریخی و زیبا که در سال ۱۳۲۰ خورشیدی توسط عبدالخالقخان نیازی اعمار گردیده است و آن را تیمچۀ عطایی نیز میگویند. این تیمچه شوربختانه به تاریخ ۸ /۱/ ۱۳۹۸ خورشیدی به اثر بارندگی و بیتوجهی مسئولان و مالکان، سقف این تیمچه فروریخته و بخشهای فراوانی از آن تخریب شده است. این کاروانسرا و نیز تیمچه به ترمیم ضرورت دارد. از این کاروانسرا در حال حاضر به عنوان گدام انبار استفاده صورت میگیرد.به گفتهٔ برخی از دکانداران این کاروانسرا، کاروانسرای زرد ملکیت شخصی زندهیاد حاجی عبدالخالقخان نیازی یک تن از تاجران خوشنام هرات بوده که نحوهٔ تجارت و سرمایهاش زبانزد عام و خاص بوده و در دستگیری ضعفا و مستضعفان شهره شهر بوده است. بنا به نوشتهٔ اخی کروخی در کتاب هرات در عهد ملکیار: حاجی عبدالخالقخان نیازی تاجر و سرمایهدار بزرگ افغانستان بود و ثروت سرشاری داشت که در کابل و قندهار و هرات معروف است. در هر شرکت و یا مؤسسهیی که تأسیس میشد اگر ضرورت سرمایهگذاری بود سهمگیری عبدالخالقخان در آن مؤسسه حتمی بود. در امور انکشافی و آبادی کمک میکرد، مثلاً جادهٔ غربی مسجد جامع را در زمان عبداللهخان ملکیار ریاست بلدیهٔ هرات کشیدند، خریداری و استملاک منازل و پرداخت آن که پول زیادی شد بلدیه را به مشکلات پولی دچار ساخت، امّا عبدالخالقخان نیازی تمام مصارفات تمدید جاده را به بلدیه پرداخت و دکانهای دو طرف جاده را خریداری کرد که حالا مشهور به جادة عبدالخالقخان و همه دکانهای لیلامیفروشی و از جادههای مهم تجارتی هرات بهشمار میآید.در حال حاضر علاوه بر آسیبهای جدّی که بر تیمچۀ عبدالخالقخان نیازی به چشم میخورد، کاروانسرای زرد نیز در تمام بخشهایش آسیبها و ترکهایی برداشته و در آستانۀ ویرانی کامل قرار دارد. اگر به آن رسیدگی و توجّه نشود، هرات این بنای زیبا، تاریخی و شگفتانگیز دیگرش را نیز از دست خواهد داد.
شاید دوست داشته باشید.
