هرات، ایوان و گنبد آرامگاه سلطان میرعبدالواحد شهید (سلطانآقا)
این بنا در جنوب شهر کهنه هرات و بعد از میدان فیروزآباد/خونچهآباد که بعدها به دروازه قندهار و اکنون به میدان شهدای ۲۴ حوت معروف گردیده، واقع است. پیرامون شخصیت این آرامگاه اختلاف وجود دارد. از میر عبدالواحد شهید در منابع معتبری مثل مقصدالاقبال سلطانیه با نام “عبدالله الواحد بن مسلم بن عقیل” یاد شده است. اما فکری سلجوقی نظر به سنگنوشته آرامگاه میر عبدالواحد شهید به این باور بود که عبدالله الواحد بن مسلم بن عقیل در واقعه کربلا به شهادت رسیده و در همانجا دفن شده است.برخی منابع نیز او را چنین معرفی میکنند: “حضرت امام سید ابو عبدالله الواحد شهید ابن امامالهمام، خلاصه اولاد عترت، نقاوه احفاد صاحب ملت ظاهره، امیر زید بن امام حسن (رض) بن امیرالمؤمنین حضرت علی (رض) بن ابیطالب است که در سال ۸۸ هـ.ق مطابق ۷۰۷ میلادی، در زمان حجاج بن یوسف مظلومانه به شهادت رسیده و جسد مبارکش بیرحمانه پنهان شده بود.” وی در مکه بود و در زمانی که از هجرت سی و پنج سال، و به روایتی سی و هفت سال گذشته بود، در ایام امامت امیرالمؤمنین علی (ع) و شیخ حسن بصری، به اشارت حضرت علی (ع)، تربیت و ترشیح و اجتهاد مینمود. او در سال هشتاد و هشت از هجرت، در زمان حیات پدر بزرگوار خود و پس از وفات جد عالیقدر امیرالمؤمنین علی (ع)، شربت شهادت از کاسه اجل نوشید. پس از انقضای سهصد و بیست سال از وفات حضرت رسالت (ص)، تربت عنبرسرشت او ظاهر شد.
این آرامگاه نزد عوام به میر عبدالواحد شهید و سلطانآقا یا میر شهید معروف است. فکری سلجوقی نوشته است: “به ظن قوی، این همان ابوعبیده عبدالواحد بن زید بصری است”، که عبدالواحد بن زید بنا به نوشته نفحاتالانس جامی، شاگرد حسن بصری و استاد ابوالحسن علی بن رزین هریوه بوده است. در اغلب کتب صوفیه سخنانی از وی آمده است. در طبقاتالصوفیه آمده است: “عبدالواحد بن زید، امامی از ائمه شرع، در بصره بوده، از شاگردان حسن بصری است، سید بوده و حکیم. وی در حکمت و در معامله سخنانی نیکو و بسیار دارد.” سال وفات او را یکصد و هفتاد و هفت نوشتهاند.ظهور این آرامگاه به زمان شیخ ابونصر نسبت داده شده است. گفته شده که شیخ ابونصر در خواب، پیامبر اسلام (ص) را دیده و به اشارت ایشان، جسد مبارک میر عبدالواحد شهید را در منطقه خمچهآباد (فیروزآباد کنونی) کشف کرده است. آرامگاه این بزرگوار را که روضهای از ریاض جنان بوده، احیا کرد و خود نیز در همین مکان دفن شد.کتیبهای که مربوط به زمانی پیش از دوره تیموریان است و در آرامگاه حفظ شده، بنای فعلی را به امیرعلیشیر نوایی نسبت میدهد که در سال ۸۹۲ هـ.ق (۱۴۸۷ میلادی) ساخته شده است. در این کتیبه، اشاره شده که شیخ ابونصر بر اثر رؤیایی بر این کار برانگیخته شد.در زمان سلطنت امیر حبیباللهخان در سال ۱۳۲۵ هـ.ق، این بنا مرمت و گچکاری شد. سپس در سال ۱۳۵۳ هـ.ش به همت آقای عارفیان ترمیماتی در آن صورت گرفت. اما در سال ۱۳۶۵ خورشیدی، به دلیل درگیریهای شدید بین نیروهای مجاهدین و شوروی، تمامی آبدة خشتی حضرت میر عبدالواحد شهید تخریب گردید. نیروهای مجاهدین به فرماندهی ماما عبدالعلی و هماهنگ با عملیات شکستن کمربند اول امنیتی، آرامگاه و بنای ارزشمند آن را منفجر کردند.سرانجام در سال ۱۳۷۲ خورشیدی، به همت محترم حاجی حبیبالله عزیزی، ایوان و ملحقات این بنا به سبک قدیم و با گنبد رفیع و گلدستهها اعمار مجدد شد. ضریح آرامگاه نیز در سال ۱۳۸۶ خورشیدی توسط حاجی علی فروغی ساخته شد. بنابر این، هیچ نشانهای از بناهای پیش از دوره تیموریان در ساختمان فعلی وجود ندارد.
داخل گنبدخانه نقشهای مستطیلشکل دارد که طاقنماهای عمیقی در اضلاع جنوبی، شمالی و غربی آن دیده میشود. نمای داخلی گنبدخانه و ایوانهای ورودی بازسازی شده و دارای ویژگیهای معماری جدید است. کتیبهها و سنگنوشتههایی در این بنا وجود دارد که مطالبی درباره میر شهید و بنای تیموری آن ارائه میدهند.حوض خشتی تاریخی که در جنوبغرب آرامگاه واقع بود، در سال ۱۰۵۹ هجری قمری در عصر سلطنت شاه عباس دوم صفوی ساخته شد. اما این حوض اخیراً بهمنظور توسعه حیاط آرامگاه تخریب شده است.ا ین بنای تاریخی که در اثر جنگهای چند دهه اخیر نیمهویران شده بود، در سال ۱۳۹۵ خورشیدی بازسازی گردید.بسیاری از رویدادهای تاریخی هرات در این محل رخ داده است. زندهیاد اسیر هروی مینویسد: “پهلوانیها، قهرمانیها، سر بریدنها و دار زدن محکومان در همین محل انجام میشده است.”این مکان مقدس، همهروزه، بهویژه در روزهای جمعه، پذیرای مشتاقان خاندان پیامبر اسلام است. در هر صبح جمعه، مردم با خواندن دعای ندبه به راز و نیاز میپردازند و سپس به زیارت اهل قبور میروند.از گذشتههای دور، این زیارتگاه یکی از قبرستانهای اصلی اهل تشیع در هرات بوده است. در روز اول نوروز نیز مردم هرات مراسم خاصی را در این مکان برگزار میکنند و علم “شاه اولیا علی (ع)” را در صحن زیارتگاه برافراشته میکنند. این علم تا ۴۰ روز برافراشته میماند و زائران بسیاری برای شفا به این مکان مقدس میآیند.
نویسنده: حمیدالله کامگار
شاید دوست داشته باشید.
