عمارت نمکدان؛ خانه‌ی فرهنگیان عصر تیموریان هرات

وقتی هر زائری به زیارت حضرت خواجه عبدالله انصاری مشرف می‌شود، پس از دعا و طواف، برای تفریح به باغ نو که در سمت غرب آن بارگاه قرار دارد، می‌رود.

در این باغ، نخستین چیزی که توجه هر بیننده‌ای را جلب می‌کند، عمارت زیبای نمکدان است.

این بنای شگفت‌انگیز یادگار وزیر دانشمند دوره‌ی درخشان تیموریان هرات، امیرعلی‌شیر نوایی است.

امیر دانشمند علی‌شیر نوایی، هنگامی که از کار وزارت و صدارت خسته می‌شد، از وظایف و مقام دولتی استعفا می‌داد و خادمی و تولیت بارگاه حضرت خواجه عبدالله انصاری را بر عهده می‌گرفت.

او در این زمان، باغ نو را در جوار این مزار فیض‌الانوار احداث کرد و عمارت نمکدان را به‌عنوان دفتر کاری و مهمان‌خانه‌ی خود ساخت. به باور مورخان، در این باغ دو ساختمان روبه‌روی یکدیگر ساخت: یکی نمکدان سفلی یا غربی که حدود صد سال پیش تخریب شد و اکنون به‌جای آن تختی ساخته‌اند، و دیگری نمکدان علیا یا شرقی که همین بنای موجود است.

امیرعلی‌شیر نوایی، صدراعظم فرهنگ‌دوست دودمان تیموریان، پس از کناره‌گیری از درالسلطنه، افتخار تولیت آستان خواجه عبدالله انصاری را به دست آورد و به ساخت عمارات دوگانه‌ی نمکدان در میان باغ نو گازرگاه پرداخت. هدف اساسی او از ساخت این دو بنای تاریخی، برگزاری محافل ادبی و عرفانی، پذیرایی از مهمانان، و جلسات شاعران، نویسندگان، خطاطان، نقاشان، و حکاکان برای مشاوره‌های هنری و فرهنگی بود.

همچنین، از این عمارت برای امور رسمی نیز استفاده می‌شد. این بنا در برخی کتب به‌عنوان “خانه‌ی فرهنگیان عصر تیموری” نیز ذکر شده است.

این ساختمان از دو جهت “نمکدان” نامیده شده است: نخست، به‌دلیل آن‌که مهمان‌خانه بوده و از گذشته‌های دور تا امروز، هر شخصیت والامقامی که به زیارت خواجه عبدالله انصاری شرفیاب می‌شود، در این عمارت غذا یا چای صرف می‌کند. دوم، به‌سبب زیبایی و معماری مقبول آن که به واسطه‌ی غرفه‌ها و حجره‌های فراوان، شبیه نمکدان است.

همچنین، نمای ساختمان نمکدان به شکل نمکدان‌های غذاخوری ساخته شده است و از طرفی، مهمان‌خانه‌ی امیرعلی‌شیر نوایی بوده است؛ لذا ارتباط نام نمکدان با این عمارت به‌خوبی قابل استنباط است.

نمکدان از جمله ساختمان‌های شگفت‌انگیز معماری دوره‌ی تیموریان هرات محسوب می‌شود که از نظر مهندسی در منطقه بی‌نظیر است.

این بنا از درون هشت‌ضلعی و از بیرون دوازده‌ضلعی است. از هشت ضلع داخلی، چهار ایوان به سمت شمال، جنوب، شرق، و غرب باز است و اضلاع دیگر از داخل گنبد دروازه‌ی کوچکی دارند. به این ترتیب، این اضلاع در خارج به دو ضلع تبدیل می‌شوند و ساختمان از بیرون دوازده‌ضلعی می‌شود. سقف آن بر روی هشت ضلع داخلی با گنبدی از خشت و گچ با نهایت ظرافت و استحکام پوشیده شده است.

در مرکز این گنبد مرتفع، حوضچه‌ای وجود داشت که آب آن از دروازه‌ی شرقی توسط جویچه‌ای باریک وارد حوضچه می‌شد و سپس از دروازه‌ی غربی از طریق شرشره‌ی سنگی به باغ می‌ریخت.

از ضلع شمال‌شرقی راه‌پله‌ای به طبقه‌ی دوم می‌رفت که غرقه‌های بیشتری در آن قرار داشت.

در گذشته، این ساختمان که کمتر مورد استفاده قرار می‌گرفت، کم‌کم رو به ویرانی رفت. اما در سال‌های 1335 تا 1340 خورشیدی، زنده‌یاد میر غلام حیدر (معروف به میر صاحب گازرگاه) با مشورت مهندسین خبره، نمکدان را ترمیم کرد. او در وسط بنا یک ستون چوبی نصب کرد و ساختمان را به دو طبقه تبدیل نمود و آن را به مهمان‌خانه‌ای آبرومند برای پذیرایی از مهمانان آستان حضرت خواجه عبدالله انصاری مبدل ساخت.

اخیراً، وزارت اطلاعات و فرهنگ با همکاری بنیاد فرهنگی آغاخان به ترمیم و بازسازی اساسی نمکدان پرداخته است. در این بازسازی، خصوصیات سبک معماری اصلی بنا رعایت شده است. در ابتدا، بام‌ها مستحکم و تمام طاق‌ها و گنبدها تقویت شدند.

ساختمان که رو به سقوط و فروپاشی می‌رفت، به‌طور اساسی ترمیم شد. جویچه و حوضچه‌ی داخل آن نیز مطابق طراحی اولیه احیا شدند. همچنین، فضای بیرونی آن سنگ‌فرش و بازسازی شد. این تلاش‌های بنیاد فرهنگی آغاخان و تیم کاری ایشان قابل تقدیر و تحسین است.